ԲԱՂԴԱԴ_ԲԵՌԼԻՆ+ԵՐԿԱԹԳԻԾԻ+ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ+և+ՄԵԾ+ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ+ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

=** ԲԱՂԴԱԴ_ԲԵՌԼԻՆ ԵՐԿԱԹԳԻԾԻ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ և ՄԵԾ ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ **=

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՆԱԽԱԳԻԾ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՐԿԱՅԻՑ ՀՀ ԿԳՆ ԵՐԵՎՆԻ ԹԻՎ 198 ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑԻ 10-3 ԴԱՍԱՐԱՆԻ ԱՇԱԿԵՐՏՆԵՐ ՖԻԴԱՆՅԱՆ ՆԵԼԼԻ ԵՎ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ ՄԱՐԻՆԵ
Բոսֆորը Պարսից ծոցի հետ կապող երկաթուղի։19-դ վերջերին և 20-րդ դ սկզբներին Օսմանյան կայսրության տերիտորիայով անցնող երկաթուղու կառուցումը մրցակցության առարկա դարձավ մեծ տերությունների միջև։Ձգտելով ստանձնել Բ․ ե-ում շինարարությունն ու շահագործումը ՝ Գերմանիան ցանկանում էր իր վերահսկողությունը սահմանել Օսմանյան կայսրության նկատմամբ և հարվածի տակ դնել անգլ․ դիրքերը Հնդկաստանում ու Եգիպտոսում և ռուս․ դիրքերը՝ Կովկասում ու Միջին Ասիայում։1888թ-ին գերմանական բանկը «Դոյչե բանկը » Թուրքիայից ստացավ Ստամբուլ-Իզմիթ երկաթուղին մինչև Անգորա շարունակելու արտոնությունը։1893-ին նույն բանկին հանձնվեց նաև Էսքիշեհիր-Կոնիա հատվածի կառուցման իրավունքը ։ 1899-ին, Վիլհելմ երկրորդի՝ Թուրքիա կատարած այցելությունից հետո, գերմանական բանկի դիրեկտոր Սիմեսը կնքեց նախնական համաձայնագիր, որով Բարձր Կոնիայից՝ Բաղդադի վրայով, մինչև Պարսից ծոց ընկած հիմնական հատվածի կառուցման և շահագործման արտոնությունը (կոնցեսիան վերջնակապես ձևակերպվեց 1903թ-ին)։Մյուս տերությենների դիմադրությունը հաղթահարելու նպատակով գերմանական դիվանագիտությունը փորձում էր փոխզիջմամբ համաձայնության գալ նրանցից յուրաքանչյուրի հետ։1899-ի մայիսի 6-ի ֆրանս-գերմանական համաձայնով Ֆրանսիային թույլատրվում էր մասնակցել Բաղդադի երկաթուղու շինանարությանը ։1911-ի Պոտսդամի համաձայնագրով Գերմանիան հրաժարվեց իրան ներթափանցելու իր մտադրությունից, իսկ Ռուսաստանը դադարեց խոչընդոտել Բաղդադի երկաթուղու կառուցմանը։1914-ի հունիսին Գերմանիան Անգլիային զիջեց երկաթուղու՝ Բաղդադից հվ․ մինչև Պարսից ծոցը ընկած տեղամասի կառուցման իրավունքը։Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբներին երկաթգիծը հասել էր մինչև Ռաս-Էլ-Այն (պատերազմի տարիներին՝ մինչև Նուսայբին), հվ-ում՝ Բաղդադից մինչև Սամարա։ Ամբողջ մայրուղու կառուցումն ավարտվել է 1934-41-ին, Անգլիական և Ֆրանսիական մասնավոր ընկերությունների կողմից։Ներկայումս Բաղդադի երկաթուղու տեղամասերը պատկանում են Թուրքիային, Սիրիային և Իրաքին։Մերձավոր Արևելքում քաղաքական իրադրության արմատական փոփոխությունները, ինչպես նաև նորագույն ռազմական տեխնիկայի, տրանսպորտի և կապի նոր միջոցների երևան գալը, զգալիորեն նվազեցրին Բաղդադի երկաթուղու նախկին ռազմա-քաղաքական նշանակությունը։ Գերմանական իմպերիալիստները Բաղդադի երկաթուղու հարցը կապում թին նաև Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ Գերմանիայի տնտեսական և ռազմա-քաղաքական պլանների հետ։Գերմանական հայտնի քաղաքագետ և դիվանագետ Պ․ Ռոհրբախը Հայաստանը համարում էր բանալի Անատոլիական թերակղզուն և Միջագետքին տիրելու համար։Արևմտյան Հայաստանում երկարատև տեսչական շրջագայությունից հետո նա եկել էր այն եզրակացության, որ Արևելյան և Հյուսիսային Անատոլիայում թուրքական միատարրություն ստեղծելու համար անհրաժեծտ է հայերին զանգվածաբար վերաբնակեցնել Բաղդադի երկաթուղու շինարարության տեղամասերում, որով կլուծվեր երկու կարևոր խնդիր՝ երկաթուղու կառուցումը կապահովվեր ձեռներեց ու գործունյա բանվորական ուժով և միաժամանակ կթուլանար ռուսական ազդեցությունը Արևմտյան Հայաստանում։Այս տեսակետը հետագայում հիմք ծառայեց երիտթուրքական կառավարության հայաջինջ քաղաքականության համար։Բաղդադի երկաթուղու առանձին տեղամասերի շինարարությանը մասնակցել են բազմաթիվ հայեր, որոնց առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին գլխովին ոչնչացրել են թուրք ջարդարարները։